Sztuka Meraba Abramishviliego, czyli pomiędzy światami

Ze zdjęcia patrzy na mnie mężczyzna o ciemnych włosach, gęstej brodzie i nieco smutnych zadumanych oczach. To Merab Abramishvili, gruziński artysta. Tworząc w XX oraz XXI wieku, artystycznie przenosił się do średniowiecza, a na swoich obrazach godził sztuczny podział na Wschód i Zachód.

Niektórzy pewnie nazwaliby sztukę Abramishviliego tradycyjną. Malarz najczęściej sięgał po temperę, czyli technikę znaną już od starożytności. Spoiwem tutaj jest emulsja, czyli „zawieszone w środowisku wodnym substancje oleiste, żywiczne, tłuszcze lub woski” (Kubalska-Sulkiewicz i in. 414) takie jak na przykład kurze jaja. Ale to wcale nieoczywisty wybór. Od XV wieku technika olejna zaczęła powoli wypierać temperę (286) i obecnie jest zdecydowanie bardziej popularna wśród artystów ze względu choćby na dłuższy czas schnięcia. Dlaczego więc Abramishvilii wolał starszą technikę?

Cofnijmy się do dzieciństwa artysty. Ojciec Meraba, Guram Abramishvili, był historykiem sztuki, który specjalizował się w okresie średniowiecza. Poświęcił swoją karierę badaniu kościoła Ateni Sioni z VII wieku, jednego z ważniejszych przykładów wczesnochrześcijańskiej architektury („Biography”). Dorastający Merab był zafascynowany XI-wiecznymi freskami we wnętrzu kościoła. Dorosły artysta czerpie w swojej twórczości pełnymi garściami z ikonografii wczesnochrześcijańskiej. Malowane przez niego postaci to często święci ze złotymi aureolami. Farba położona jest w taki sposób, że nie widać szczegółów twarzy. Przypominają łuszczące się freski lub stare ikony.

Sztuka Meraba Abramishviliego to przykład gruzińskiego modernizmu. Stoi ona w modernistycznym rozkroku pomiędzy innowacją a tradycją (Gaganidze 144), a jednocześnie pokazuje położenie Gruzji na konwencjonalnej granicy pomiędzy wschodem a zachodem. Postaci na obrazach są stylizowane, wydłużone. Przypominają mi smukłe kobiety na obrazach Amedeo Modiglianiego. W przeciwieństwie do Modiglianiego Abramishvili nie maluje portretów. Bohaterowie jego dzieł znani są nam z Biblii, historii czy legend. Opowiadają widzom historie dobrze im znane.

Malarz często sięgał po tematykę religijną. W 2001 roku namalował własną wersję Ostatniej Wieczerzy (zob. ryc. 2). Abramishvili nawiązuje tym samym do słynnego fresku Leonarda da Vinci znajdującego się w Bazylice Santa Maria delle Grazie w Mediolanie. Kompozycja została uproszczona – nie widać w tle reszty pomieszczenia, a Jezusa rozpoznamy przede wszystkim po jego centralnym położeniu. Na stole znajduje się wyłącznie jedzenie o szczególnym znaczeniu dla chrześcijan: chleb, ryby i wino. Artysta tak jak w innych swoich obrazach używa techniki zwanej „lewkas” (Goguadze 166), która polega na położeniu gruntu z mieszaniny gipsu alabastrowego oraz kleju (Kubalska-Sulkiewicz i in. 157).

Abramishvili świadomie nawiązuje do tradycji gruzińskich ikon. Techniki i materiały, które wybiera, były używane do pisania ikon, które powstawały często na drewnie techniką temperową. Deskę przygotowano poprzez oklejenie płótnem oraz położenie lewkas (156–7).

Artysta często przedstawia przyrodę jako wszechobecną, ale też dobrą siłę. Drzewa, kwiaty i zwierzęta wypełniają szczelnie kompozycję. Na obrazach panuje spokojna atmosfera. Ważny jest tutaj brak ludzi, którzy nie zakłócają naturalnej równowagi.

Abramishvili czerpał również z historii. Szach Abbas należał do dynastii Safawidów władał Persją na przełomie XVI i XVII wieku. W historii Gruzji zapisał się niechlubnie. D.M. Lang szacuje, że podczas krwawo stłumionego konfliktu z Kachetią szach zrównał z ziemią większość jej zabudowy, zamordował 60 000 mieszkańców, a 100 000 osób zostało wywiezionych do Persji (523). Abramishvilii kilkakrotnie przedstawia w swoich obrazach Abbasa. We wszystkich wersjach (zob. ryc. 5–7), szach jest przedstawiony jako władczy mężczyzna wachlowany i pojony przez kobietę. Kompozycja, perspektywa oraz powtarzające się wzory przywodzą na myśl sztukę perską z czasów dynastii Safawidów, a w szczególności miniatury w Szahname (zob. ryc. 8), czyli perskim eposie narodowym. Kolory w dziełach Abramishviliego nie są jednak jasne i intensywne. Być może w nawiązaniu do trudnych lat w historii Gruzji, Abramishvili sięga po zgaszone barwy.

Czytając o tych wszystkich nawiązaniach historycznych, być może zadaliście sobie pytanie: gdzie w tym wszystkim modernizm? Merab Abramishvili żył w latach 1957–2006. Mimo krótkiego życia był świadkiem wielu zmian w Gruzji – spędził dzieciństwo w postalinowskim Związku Radzieckim, młodość przypadła na czasy pierestrojki i rozpadu ZSRR, dorosłość upływała pod znakiem wojen, a śmierć spotkała Abramishviliego niedługo po rewolucji róż. Sięgając po dawne techniki i tradycyjną tematykę, być może artysta chciał przypomnieć długowieczność Gruzji.

Mistrzem Meraba Abramishviliego był Aleksandre (Shura) Bandzeladze, modernistyczny artysta, który kochał eksperymentować. Jego obrazy były dynamiczne i kolorowe. Czasem malował abstrakcyjne kompozycje geometryczne, a czasem pejzaże przywodzące na myśl francuskich impresjonistów. To on przygotował młodego Abramishviliego do egzaminów do akademii sztuk pięknych (“Biography”) oraz pokazał prawdziwą wolność tworzenia. Dzisiaj sztuka Bandzeladze jest opisywana przez osoby ze świata sztuki jako abstrakcyjny ekspresjonizm, pełen emocji i wolności (Khabuliani, Tsikoridze).

Tworząc na przełomie XX i XXI wieku, Merab Abramishvili był świadkiem przełomowych momentów w historii Gruzji. Malarz czerpał inspiracje z ponad tysiącletniej tradycji, sięgając po dawne techniki, dzięki czemu jego twórczość przywodzi na myśl wczesnochrześcijańskie freski i ikony. Sztuka Abramishviliego neguje sztuczny oraz wartościujący podział na „Wschód” i „Zachód”. Mimo nawiązań do historii sztuki, Abramishvili komentował w swoich obrazach współczesność, podejmując często tematykę gruzińskiej tożsamości narodowej.

Malarz	Merab Abramishvili
WWW	https://merababramishvili.com/

Bibliografia

Abramishvili, Merab. Drzewo. 2002, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Jedwabny szlak. 1995, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Ostatnia wieczerza. 2001, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Shah Abbas. 1994, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Shah Abbas. 1998, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Shah Abbas. 2001, Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
———. Święty Jerzy. Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.
“Biography.” Merab Abramishvili, merababramishvili.com/biography/. Dostęp 19 czerwca 2026.
Firdausi, Abu’l Qasim. „Buzurjmihr opanowuje hinduską grę w szachy”. Folio 639 z Shahnama (Księgi Królewskiej) Shaha Tahmaspa, 1530–35. The MET, metmuseum.org/art/collection/search/452180. Dostęp 19 czerwca 2026.
Gaganidze, Nino. “Tradition and Innovation in 20th Century Georgian Art.” The Caucasus: Georgia on the Crossroads. Cultural exchanges across the Europe and Beyond, Georgian Arts and Culture Center, 2011, pp. 144–9.
Goguadze, Tamar. “Modern Georgian Painting – A Creative Guardian of Cultural Values.” The Caucasus: Georgia on the Crossroads. Cultural exchanges across the Europe and Beyond, Georgian Arts and Culture Center, 2011, pp. 164–7.
Khabuliani, Khatuna. “Alexander Bandzeladze – When Energy and Movement Became Visible.” Atinati, 11 września 2020, atinati.com/news/5f630b1dcca39d0038d40da7?lang=en. Dostęp 19 czerwca 2026.
Kubalska-Sulkiewicz, Krystyna, red. i in. Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.
Lang, D. M. „Georgia and the Fall of the Ṣafavī Dynasty.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, vol. 14, no. 3, 1952, pp. 523–39. JSTOR.
Tsikoridze, Baia. “Alexandre Bandzeladze.” Baia Gallery, baiagallery.com/en/project/alexandre-bandzeladze/. Dostęp 19 czerwca 2026.“Works.” Merab Abramishvili, merababramishvili.com/works/. Dostęp 19 czerwca 2026.